Yatırımcı İçin Stresle Başa Çıkma Kılavuzu

Avustralya döviz piyasasındaki bir yatırımcı, Dolar karşısında alış yapıyor çünkü ABD’deki ekonomik zayıflığın, Amerikan faiz oranlarını düşüreceğini ve yüksek getirili para birimlerini elinde tutanları ödüllendireceğini düşünüyor. Aniden, ABD hükümeti, enflasyon rakamını açıklıyor ancak sonuç beklenenden çok yüksek. Yatırımcılar,ABD Merkez Bankasının para sıkılaştırma politikası uygulayacağını beklediğinden kısa vadeli getiriler aniden yükselişe geçiyor. Bu sırada Dolar, diğer para birimleri karşısında aniden değer kazanıyor ve yatırımcının pozisyonu zarar etmeye başlıyor. Kalp atışlarının artması bir yana, solunum hızı ve kas gerginliği de artıyor. Aklından bir sürü soru geçmeye başlıyor. Zararımı realize etmeli miyim? Uzun vadeli planıma sadık kalmalı mıyım? Piyasa birkaç saniye içinde düzinelerce pip oranında bir aşağı bir yukarı gidip geliyor. Yatırımcı, enflasyon raporunun açıklanmasına yakın işleme girdiği için kendine lanet ediyor. İsteksiz de olsa zararlarını realize ediyor ve olabilecek en kötü fiyattan mı satış yapıp yapmadığını merak ediyor.

Bütün piyasadaki yatırımcılar arasında yaygın olan bu senaryo, yatırımın duygusal dinamiğini yakalar: bu risk ve belirsizlik olduğundan endişe verici bir aktivitedir. Yatırımcının yaşadığı fiziksel canlanma ve bununla birlikte meydana gelen bilişsel değişiklikler, stresin bildirisidir. Stres, tehlikeye karşı verilen tepkidir: organizmaların, hissedilen bir tehlike karşısında kaçma ya da savaşma kararı vermesini sağlayan kaynaklar mobilizasyonudur. Stresi genellikle negatif anlamda görsek de aslında son derece uyumsal bir durumdur. Bizi harekete geçirecek stres yanıtları olmadan, muhtemelen hayatın zorlukları karşısında o kadar donanımlı olamayacaktık. Stresin yarattığı durumlar karşısında verilen tepkilere başa çıkma becerisi nedir? Bazen başa çıkma becerilerimiz, kaçma veya savaşma yöntemleri kadar etkisizdir ve hayatın zorlukları ile yapıcı bir şekilde başa çıkmamızı önler. Başa çıkma konusunda yetersiz kaldığımızda, stres kronik bir koşul haline gelir ve duygusal ve fiziksel bir sıkıntı yaratır. Bu makalede, yatırımcıların yüzyüze kaldığı strese, bu durumla nasıl başa çıktıklarına ve bu durumun duygusal ruh halini ve yatırım başarısını nasıl etkilediğini inceleyeceğiz.

Yatırım ve Stres

Psikolojik araştırmaların büyük bir bölümü, stresin, tehlikeli bir durum karşısında hissedilen kontrol ile değiştiğini göstermektedir. Örneğin, yapılan bir çalışmada, bir grup maymun elektrik şokuna maruz bırakılmıştır. Maymunların yarısı, bir kola basarak elektrik akımını durdururken, diğerleri çevrelerinde kol olmadığı için bunu yapamamıştır. İki grubun aldığı şok sayısı ve miktarı eşit olmasına rağmen, şoku kapatabilecekleri kol olan grupta, şok üzerinde kontrol sağlamayan gruba göre daha az duygusal rahatsızlık meydana gelmiştir.

Yatırım yaparken, kafeste tutulan ve çevrelerinde kol olmayan maymunlar gibi hissetmek çok kolaydır. Piyasaları kontrol edemeyiz ve gelecekteki davranışlarını da kesin bir şekilde bilemeyiz. Belirsiz koşullar altında risk ile karşı karşıya kaldığımızda, paramızı ve hatta itibarımızı ve kariyerimizi riske atarız. Risk ve belirsizlik, stresin dayandığı ikiz sütundur. Risk olmadan tehlike olmaz. Bu nedenle sanal işlemler yapmak (gerçek fon yatırımı olmadan yapılan deneme işlemleri), gerçek işlemlerden duygusal olarak çok farklıdır. Buna benzer olarak da, stres sadece belirsizliğin olmadığı yerde var olabilir. Eğer bir piyasanın yükseleceğini ya da düşeceğini % 100 bilebilseydik, bu özellikli bilgimiz sayesinde işlem yapmanın herhangi bir riski olmazdı.

Yazının başındaki senaryoda gördüğümüz gibi, zamanın da stres üzerinde çok büyük bir katkısı vardır çünkü ters yatırım olayları ve etkili yanıt ihtiyacı, saniyeler içinde ortaya çıkabilir. Bu sefer de, baskı, algılanan kontrole müdahele eder; eğer kendimize zaman ayırır, alternatifleri değerlendirir ve en iyi yanıtlarımızı ayarlayabilirsek, genellikle zorlu durumlar karşısında daha fazla kontrol sahibi oluruz. Zorlu durumlar aniden karşımıza çıktığında ve ani bir tepki vermemiz gerektiğinde, normal ve bilinçli başa çıkma modellerimiz artık işe yaramaz. O anda büyük kararlar verme ihtiyacı ile karşı karşıya kaldığımızda, yatırımcılar bilgi ve duygusal aşırı yük deneyimler ve psikolojik yanıtlarını geliştirir. Massachusetts Teknoloji Enstitüsünde Andrew Lo ve Dmitry Repin tarafından yapılan bir araştırmada, bu uyanışın özellikle deneyimsiz yatırımcılar arasında oldukça şiddetli olduğu ortaya çıkmıştır. Yatırım seansları sırasında biyolojik geri bildirim makinelerine bağlı olarak işlem yaptıklarında, piyasa volatilitesi durumlarında - riskin en yüksek olduğu anlarda- stres ile ilgili olarak büyük bir hareketlilik yaşadıkları görülmüştür.

Piyasaların stresi arttırma etkisi en az değerlendirilen özelliklerinden birisi, piyasanın sürekli değişen yapısıdır. Piyasalara sadece dalgalı demek doğru olmaz; gün içinde veya birkaç gün boyunca sergilediği dalgalanmalarda kaymalar görülür. Bazen piyasa yavaş ve dar aralıklarda hareket eder. Diğer zamanlarda ise, saldırganca veya trend üzerinde ısrarlı davranır. Aynı bir yatırımcının, piyasa ortamına adapte olması gibi, bu ortamda da kaymaların olması son derece doğal kabul edilmelidir. 1990’lı yıllarda yaşanan büyük boğa piyasasında para kazanan ancak 21. yüzyıl başında kazançlarını kaybeden kaç tane yatırımcı tanıyoruz? Pek çok alanda, yetenek geliştirebilir ve bu yeteneğin kariyerimizde bize hizmet edeceğine inanarak kendimize güvenebiliriz. Ancak yatırım, sürekli bir adaptasyon gerektirir: bir piyasa rejiminde işe yarayan yetenekler, başka bir piyasa rejiminde korkunç sonuçlar verebilir. Pek çok profesyonel yatırımcı, iş güvenliği olduğunu hissetmez. Bu durum özellikle, ailelerinin geçimini sağlayan, kredi borcu ödeyen ve emeklilik planı yapan yatırımcılar için daha da streslidir. Bir yatırımcı, durgunluk dönemine girdiğinde, stresin başlıca kaynağı sermaye kaybı değildir; yeteneklerini kaybettiği konusunda beynini kemiren korkudur.

Psikoloji kariyerim sırasında, düzinelerce profesyonel yatırımcı ile çalıştım; nasıl işlem yaptıklarını gözlemledim. Çalıştığım yatırımcılardan bazıları, yılda milyon dolar kazanan fenomenlerdi. Diğerleri ise kar elde etmek için çabalıyorlardı. Bu grubun ortak bir özelliği ise, son derece rekabetçi ve duygusal insanlar olmasıydı. Doğrusunu isterseniz, büyük ve başarılı yatırımcıların, yeni ve küçük yatırımcılardan, duygusal olarak daha istikrarlı veya daha az stresli olduğunu söyleyemem. Yatırım psikologlarının makalelerini okuyarak, insan genellikle, başarılı yatırımcıların, zihinleri ve duyguları üzerinde Zen benzeri bir kontrole ulaştıklarını düşünebilirsiniz. Açıkçası benim bu konuda kuşkularım var. Risk ve belirsizlik olduğu sürece, stres son derece normal ve kabul edilebilir bir durumdur. Stres, yatırımın ayrılmaz bir parçasıdır. Bizim işimiz ise, stresin kontrolden çıkmasını önlemektir.

Stresin Bilişsel Boyutları

Düşüncelerimiz, strese verilen tepkiler konusunda gerçek fiziksel tehlike kadar önemlidir. Psikolojik stresler arasında, kendine olan güven, duygusal güvenlik ve algılanan güvenliğe yönelik tehditler sayılabilir. Bilişsel psikologlar, olaylara verilen tepkilerin, inançlarımız ve beklentilerimiz tarafından yönetildiğine dikkat çekmektedir: Eğer kaybedeceğimizi düşünürsek veya kaybetmenin bizi zavallı bir insan yapacağına inanırsak, tepkilerimiz de bu yönde olur. Bu durum, performans endişesi fenomeninde (örneğin bazı insanların topluluk önünde konuşurken yaşadığı, sınav öncesi hissedilen veya sosyal ortamlarda yaşanan endişe) kendini gösterir. Performans endişesi yaşamayan insanlar, bu tarz olayları tehdit olarak göstermeyecek inançlar geliştirir: Performansları ile kendilerini yargılamazlar. Diğer taraftan, endişeli bireyler, performans düşüşlerini felaketle özdeşleştiren düşüncelere sahiptir. Kendilerini, diğer insanların onları nasıl gördüklerine göre değerlendirirler. Sonuç olarak da, bazı insanlar için o kadar stresli olmayan durumlar, diğerleri için son derece yorucu ve korkutucu olabilir.

Yatırımcılar, stresi arttıran çeşitli bilişsel paternler sergiler. Bunlardan en yaygın olanları:

* Kişisel suçlama – Yatırımcılar, kayıpların ardından, en acımasız eleştirmenlere dönüşür ve hem ruh halini hem de etkileyici tepkilerini bastıran otomatik düşünceler akıntısına kapılır.

* Mükemmelliyetçilik – Yatıcımcılar, kendileri söz konusu olduğunda oldukça hızlı bir şekilde ikinci bir tahmin yapabilir; piyasa hareketinden bir parça almanın doğru olmadığını hissederler ve belirsiz ortamlarda çalışmanın bir parçası olan normal kayıpları kabul etmezler.

* Endişe- Yatırımcılar, ani durumları son derece abartabilir, fırsat kaybetme veya para kaybetme olasılığı konusunda son derece paniğe kapılabilir.

* Aşırı Güven- Yatırımcılar, piyasa yönü hakkındaki düşüncelerine kendilerini o kadar kaptırırlar ki, alternatif senaryoları düşünmez ve kendilerini, piyasa dönüşleri karşısında yapacakları konusunda hazırlamazlar.

* Olumsuz Düşünme – Bir dizi kayıptan sonra, yatırımcılar başarısızlığı kabullenmeye başlar ve bir sonraki günün işlemleri karşısında da benzer sonuçlar elde edeceklerini düşünürler.

En başarılı yatırımcıların bile, bilişsel güç altındaki stresi yaşamaları normaldir. Eğer bir yatırımcı, kendini suçlama konusunu içselleştirmişse, mükemmelliyetçi iç dürtü nedeniyle elde edilen karlar kesinlikle yeterli olmayacaktır. Sadece çevremizdeki gerçek, fiziksel tehlikelere değil – gerçek veya hayali fark etmez- algıladığımız tehlikelere de yanıt veririz. “Yatırım Psikolojisi” (The Psychology of Trading – Wiley 2003) adlı kitabımda anlatılan pek çok durum çalışmasında, herşeye rağmen stres ve rahatsızlık yükünü taşıyan ancak yüksek performans sergileyen kişilerin hikayeleri bulunmaktadır. Acı çekmeleri, sadece düşüncelerinin fonksiyonudur: zaman içinde dünyayı başka şekillerde yorumlamayı öğrenmişlerdi.

Yatırımın doğasında bulunan risk ve belirsizliğin aksine, bilişsel çarpıtmadan kaynaklanan psikolojik tehlikeler, deneyimlerimizin bir parçası olmak zorunda değil. En nihayetinde, düşüncelerimizi kontrol edebiliriz; ancak dalgalı ve değişken piyasaları kontrol edemeyiz. Belirli bir piyasadaki ve zaman dilimindeki tüm yatırımcılar, aynı amaç riskleri ile karşı karşıyadır. Hepsi, zaman zaman stres deneyimi yaşar. Bu stresin kontrolden çıkmasını ve yatırıma müdahele etmesini belirleyen, dahili ve bilişsel süreçlerin, zaten mevcut olan belirsizlik ve riskin çoğalacağı bir seviyeye getirmesidir.

Etkili ve Etkisiz Başa Çıkma

Freud’un en önemli gözlemlerinden birisi, duygusal streslerin, geçmişimizden gelen tepkileri tetikleyebileceği ve zorlu durumlar karşısında etkisiz bir tavır sergilememize neden olacağıdır. Bu duruma, gerileme adı verilir. Örneğin, bir önceki evliliğimizde acımızı içimize atarak ve duygusal kabuğumuza çekilerek sorunlarla başa çıkmayı öğrendik. Şimdi ise, daha başarılı bir evlilikte, bu tarz bir çözüm taktiği uygulamamıza gerek yok. Ancak aleyhimize giden bir işlemde, öfke ve acı deneyimi yaşayabiliriz. Bu, bir önceki evliliğimizden problemlerle başa çıkma davranışımızı tetikleyebilir ve piyasalardan çekilmemizi sağlar, işlemi geri çevirmemizi ve/veya bu deneyimden birşeyler öğrenmemizi engeller. “Tetiğe basamıyorum,” veya “Aşırı işlem yapıp duruyorum,” gibi pek çok yatırımcı ifadesi, bugünün yatırım durumlarına bulaşan geçmiş başa çıkma davranış örneklerinin sonucudur.

Psikolog Susan Folkman ve Richard Lazarus, insanların sorunlarla başa çıkmadan üç temel yol izlediğini söylemektedir:

* Duygu odaklı başa çıkma - Bu yöntem, duyguları açığa çıkarma, diğerleri ile düşünceleri paylaşma ve duygusal tepkileri dahili olarak işleme stratejilerini içerir;

* Problem odaklı başa çıkma - Tehdit kaynaklarını, dahili veya harici olmadan, tanımlama ve doğrudan ilgilenme stratejileridir,

* Sakıngan bir şekilde başa çıkma – Bu stratejiler, tehlikelerden uzak durarak, onları bastırarak, inkar ederek veya en aza indirerek başa çıkmayı içerir.

Hepimiz zaman zaman bu başa çıkma yöntemlerini kullanıyoruz ancak bazen belirli yöntemlere doğru tercihlerimizi de sergiliyoruz. Folkman ve Lazarus, bu stratejilerin hiçbirinin tamamen iyi veya tamamen kötü olmadığını vurgulamaktadır: her biri, nasıl kullanıldığı ile ilgili olarak etkili veya etkisiz olabilir. Örneğin sakıngan bir şekilde başa çıkma, kaybeden bir işlemi kapatmamızı engellerse felakete neden olabilir ama aynı zamanda hızlı kararlar verebilecek şekilde duygularımızı bastırmamıza yardım ederse son derece faydalı olabilir.

Yatırımcılara, başa çıkma stratejilerini geliştirmeden önce, nasıl başa çıktıklarını iyice anlamalarını tavsiye ediyorum. Yatırımcıların stresi nasıl tanımladıkları, onlarla nasıl başa çıktığı, ne hissettikleri ve işlemlerinin ne durumda olduklarına dair bir günlük son derece yardımcı olabilir. Zaman içinde, bu tarz günlükler, durumlar karşısında nasıl başa çıktığımıza dair paternler gösterir. Örneğin, günlük işlemlere karşı problem odaklı yöntemler geliştirebiliriz ancak ters piyasa aktiviresi dönemlerinde, kaybeden işlemler dizisine etkili olarak, duygu odaklı açığa çıkarma yöntemi kullanabiliriz.

Ancak nasıl başa çıktığınızı anladıktan sonra doğru yöntemi kullanıp kullanmadığınızı sormak mantıklı olacaktır. Yatırımcılar arasında başa çıkma etkililiğini belirlemek için basit bir kriter öneriyorum:

Eğer başa çıkma yönteminiz, yatırım planlarınızı, risk yönetim parametreleri de dahil olmak üzere izlemenizi sağlıyorsa, etkili demektir. Eğer başa çıkma yönteminiz, yatırım planlarınızı, risk yönetimi dahil olmak üzere uygulamanızı önlüyorsa, etkisiz demektir.

Diğer bir deyişle, etkili bir şekilde başa çıkma, planlı ve kendinden emin bir şekilde hareket etmenizi sağlar. Etkisiz başa çıkmak, amaçlarınıza ulaşmanızı önleyebilir. Etkili başa çıkma, yatırımcıların stresi kontrol etmelerini sağlar. Etkisiz başa çıkma, yatırımcılarını, stresin kontrolü altında bırakır.

Başa çıkmayı geliştirmeye yönelik favori stratejim

Başa çıkma yöntemlerini geliştirmek isteyen yatırımcıların önünde pek çok alternatif vardır. İnternet sitemde (http://www.brettsteenbarger.com), stresi azaltma tekniklerini anlatan pek çok makale bulabilirsiniz. Kitaplarımda da, araştırmalarından ve terapi uygulamalarından aldığım stratejiler vurgulanmaktadır. Stres yönetimi ile ilgili daha kişisel bir yardıma ihtiyacı olan yatırımcılar, bilişsel davranış terapisi alanında uzmanlaşmış terapistlere danışabilirler. Yatırımcıların, içsel psikolojik stresi azaltmak için kullanabileceği yöntemlerden birisi aşağıda anlatılmıştır.

Daha önce de belirttiğim gibi, yatırım ile ilgili stresin tamamı, inançlarımızın yönetimi hakkındadır. Kendimizle, yatırım konusundaki konuşma tarzımızı değiştirerek, başa çıkma kapasitemizi geliştirebilir ve rahatsızlığı en aza indirebiliriz. Özellikle, etkili başa çıkma konusunda çerçeve görevi gören bir düşünce, benim çok işime yaradı:

Piyasanın öğrencisiyim; işim ise öğrenmek.

Bu düşünceden çıkan sonucu, yeni yatırımcılara sık sık hatırlatıyorum:

İki çeşit işlem vardır: kazançlı işlemler ve birşeyler öğrendiğiniz işlemler.

Durum böyle olunca, kazançlı işlemlerinizden de pek çok şey öğrenebilirsiniz. Ancak esas konu, piyasa öğrencisinin, yaşadığı kayıplara öğrenme fırsatı şeklinde bakmasıdır. Evet, para kaybetmek son derece rahatsız edici bir durumdur ve aynı zamanda da insanın cesaretini kırabilir. Ancak, kazanma olasılığı yüksek bir işlemde para kaybederseniz, öğrenmeniz gereken bir şey var demektir. Belki de piyasa hakkında son derece değerli bir bilgi edindiniz; örneğin piyasanın her zaman alışıldık şekilde hareket etmediğini. Geçmişteki örneklerine dayanarak yükseliş trendi göstermesi gerekirken, piyasa düşük seviyelere doğru ilerliyor ve bazı durumsal faktörlere yanıt veriyor. Bu faktörleri tanımlamak, sizi bir sonraki kazançlı işlemlere hazırlayabilir. Diğer yandan, kaybettiğiniz bir işlem, kendiniz hakkında da ip ucu verebilir. Belki uygulamanız zayıftı ya da stop emriniz çok yakındaydı. Sizin işiniz öğrenmek: neden yüksek olasılıklı bir işlemin başarısız olduğunu anlamak ve sonraki işlemlerinizde bu bilgiyi hesaba katmak.

Öğrenme paradigmasının güzelliği, sadece kayıpları kabullenmeyi değil onları kucaklamayı da öğretmesidir. Kayıplarınız size bir şey öğretmek için var ve sizin için son derece değerli bilgiler içeriyor. Kayıplarınız, eğer onlardan bir şey öğrenmezseniz sadece kar oranınıza ve başarınıza yönelik tehdittir. Eğer başka bir yatırımcıya öğüt veriyor olsaydınız, öğrencinize kaybettiği işlemler sonrasında destek verirdiniz. Dolayısıyla, şu anda yapmanız gereken tek şey bu süreci içselleştirmek ve kendinize öğrenciymiş gibi davranmak. Arthur Koestler, “Yaratıcılık aktivitesi, öğretmen ve öğrencinin aynı bedende var olması olarak tanımlanabilir,” demiştir. Bu tarz bir yaratıcılık, piyasalarda yatırıma uygulandığında, stres için güçlü bir panzehirdir.

New York, Syracuse’da SUNT Upstate Medical University’de Psikiyatri ve Davranış bilimleri Klinik Profesörü olan Brett N. Steenbarger, "Yatırım Psikolojisi" (Wiley, 2003) kitabının yazarıdır. Chicago’da bulundan Kingstree Trading, LLC için Yatırımcı Gelişimi Yöneticisi olarak, sayısız profesyonel yatırımcıya eğitim vermiş ve yatırımcılar için eğitim programı düzenlemiştir. Aktif borsa endeksleri yatırımcısı olarak, Brett gün içi eğitim için, istatistik tabanlı patern tanıma yöntemi kullanır. Brett, yatırımcılara hiçbir şekilde ticari hizmet vermemektedir ancak http://www.brettsteenbarger.com adresinde pek çok makalesini ve yatırım günlüğünü bulabilirsiniz. Brett’e ulaşmak için http://www.brettsteenbarger.com adresini kullanabilirsiniz.

Kaynak: Breet N. Steenbarger Ph.D.